POLDOX

educatief documentaire platform

» doxreview 2008

Tegenpolen

Door: Malin Wittebol

Mislukt, narcistisch, onrespectvol, zomaar een greep uit het commentaar op ‘Tegenpolen’, een van de vijf films van de Poldoxlichting 2008 die afgelopen zondag in de theaterzaal van Crea in premiere gingen. Een hevige woordenwisseling in de nabespreking tussen docent Kamphuijsen en de groep studenten verantwoordelijk voor de film, liet zien dat filmmaken niet iets is wat je ‘even doet’. De film die een beeld zou moeten schetsen van de diversiteit van de Poolse gemeenschap in Amsterdam, moest een paar dagen voor de premiere geheel herzien worden omdat deze te weinig inhoud zou hebben. De studenten besloten daarop alle mislukte scenes uit de opnames achter elkaar te zetten waardoor een zelfreflexieve film ontstond.

In de film komen drie nog jonge Polen in flarden aan ons voorbij. Met een beweeglijke camera en hard omgevingsgeluid volgen wij hen, vaak in het gezelschap van een van de student-filmmakers. De eerste Pool, een vrijbuiter, anarchist en vegetarier, heeft een eigen radiostation en houdt ervan vreemdsoortige fietsen te bouwen. In het Vondelpark rijdt hij rondjes op zo’n hoog fietsconstruct en zingt onderwijl strijdbare liederen. Zijn dochtertje speelt lieflijk op het gras. De scene bevat camerawerk dat als enige in deze film onder controle is. Het levert meteen een mooigemaakt schouwspel op! De tweede Pool is een jonge man wiens vriendin zo af en toe ook in beeld komt. We zien hem op het dakterras van zijn huis, in de auto en in gesprek met een schilder of stukadoor. Overal zit hij aan het bier. De laatste is een ambitieuze jonge vrouw, die op een grasdijk naast het vliegveld vertelt over haar aankomst in Nederland en het werk dat ze nu doet.

Het uitgangspunt van de filmgroep bij aanvang van het project was de stereotypen die er over Polen in Nederland bestaan te ontkrachten. Kritiek van de aanwezige jury, bestaande uit twee filmmakers en de andere Poldox-docent Van Praag, was dat de stereotypen juist door deze film in stand werden gehouden. Zij hadden verwacht en gehoopt een film te zien, die hen een rijker beeld van de Pool zou kunnen geven.

Maar waarom zou dat automatisch moeten betekenen dat je het tegenovergestelde van het stereotyp toont?  Als je nadrukkelijk stereotypen ontkracht, geef je hen tegelijkertijd bestaansrecht. Dat hebben deze filmmakers nou eens niet gedaan. Doet het er wat toe dat de personen in Tegenpolen representatief zijn voor Polen in Amsterdam of dat zij afwijken? Het is de betekenis die een ander er aan geeft. Deze film maakt je alert op je menselijke tekortkomingen. Het trekt geen conclusies. Het zegt in wezen, ik toon enkel flarden van deze mensen, want enkel flarden weten wij.

Tegenpolen heeft weinig geheimen, het is een open film. De makers hebben niet gepoogd de Polen weer te geven, op een manier waarop zij denken dat die volledig zou zijn. Zij beschrijven niet, maar de film is een uitbeelding van communicatie tussen mensen, dat wat overblijft als alle pogingen tot representatie mislukt zijn. Ook al hadden de makers van Tegenpolen in eerste instantie een andere film willen maken, en was dit de enige tape die overbleef. Lef heb je ervoor nodig, om dit rauwe materiaal zonder pretenties te tonen. Zwaktebot of niet, deze film is door zijn zelfreflexiviteit en inzicht in het manipulatieve karakter van de camera, een stimulans voor de geest. Het zegt niet ‘zo is het’ en laat daarom ruimte om te ademen.

» doxreview 2008

Beste Erik Komma

Door: N. van Langen

De film Erik Komma is er goed gefilmd. Vooral de shots van de archiefkast, het zwembad en het spiegelshot waren erg goed gevonden. Het geluid was ook goed. Er zijn alleen enkele verwarrende onderdelen in het verhaal. Aan het begin leek het voor mij dat er 1 zaak gevolgd gaat worden (uit de titel van de film lijkt het Erik). Vervolgens wordt er iemand in de rechtbank gevolgd die niet te zien is en daarna komt het lange stuk interview met de man in de spiegel. Ik kreeg een beetje het gevoel dat dit dezelfde persoon is als in de rechtbank maar dat is niet zo. Het lange interview zorgt er ook voor dat je symphatie krijgt met de persoon in kwestie maar deze komt verder niet terug in het verhaal. Deze afwisseling van personen en het niet zichtbaar zijn van deze personen ontstaat er verwarring. Tevens is het shot in het zwembad mij niet helemaal duidelijk. Daar had naar mijn inzicht een soort van introductie aan vooraf kunnen gaan (bv dat de advocaat eerst zijn advocaatkle dij uit trekt en dan het zwembad in duikt). Nu komt dit shot een beetje uit de lucht vallen. Verder vond ik het begin heel erg strek. Het is direct duidelijk waar het over gaat omdat je de buitenkant van de gevangenis ziet, je hoort de advocaat zijn bandje inspreken en daarna zie je het wetboek vreemdelingenzaken. Erg goed gedaan!

» doxreview 2008

Alleen heen

Door: Janet Morales

In de korte documentaire ´Alleen heen´ wordt de kijker meegetrokken in de eenzame wereld van de ouderen in ons land. De makers laten geen eenzamen ouderen  zien in hun dagelijkse leven, maar richten zich juist op het leven na het heen gaan van de ouderen. Door mee het huis in te gaan, waar een paar dagen daarvoor nog leven aanwezig was, wordt de eenzaamheid nog duidelijker te zien en nog meer gevoelt. Door hier op te richten wordt de film een poëtisch verhaal over deze man, maar ook over de eenzaamheid van vele andere in onze samenleving. De beklemming die de beelden oproepen van de huiskamer en de keuken, waar je de persoonlijkheid van de oud-bewoner zo duidelijk in terug kan zien, en zijn leven dat hij geleefd heeft maken de eenzaamheid voelbaar. Dat de mannen van de sociale dienst, wekelijks huizen inspecteren na het overlijden van de voormalige bewoner, maakt de eenzame dood nog eenzamer. De sociale dienst regelt de begrafenis en zal samen met een dichter als enige gasten aanwezig zijn. Deze mensen staan volledig los van de overleden man, maar proberen hem in eren te laten gaan, wat ze de week daarop bij een volgend persoon ook zullen doen. Dit verhaal van de sociale dienst en de eenzame dood is erg aangrijpend, en wordt heel rustig en met veel respect over gebracht. De buurtbewoners van de overleden man worden ook aan het woord gelaten, dit geeft aan de ene kant een interessante kijk op hoe zij hun buurman zagen, maar zorgt het er aan de andere kant voor dat het poëtische karakter van de film verdwijnt. Het huis gaf zo duidelijk de eenzaamheid van de persoon weer, dat de gesprekken van de buurtbewoners niet veel meer bijdragen. Tijdens de begrafenis wordt de dichter geïntroduceerd, te laat krijgt hij voor mijn gevoel een rol in de film. Je krijgt niet de kans om een emotionele band met hem op te bouwen en zijn verhaal blijft hierdoor erg leeg. Wat erg jammer is want zijn werk is een uniek en fascinerend verhaal. De rustige en stille beelden van de begrafenis, de koffie en cake in een lege kamer, de krans zonder tekst, maken deze film over eenzaamheid en de eenzame dood ongelofelijk aangrijpend. Deze documentaire is dan ook een poëtische gedicht geworden over alleen heen gaan.

» doxreview 2008

Uit de hand gelopen

Door: Stefan Titus

“Dat meen je niet! Hoe kan het dat sommige mensen zo weinig zelfkennis bezitten”, dat was de eerste reactie die bij mij boven kwam drijven na het zien van de documentaire ‘Uit de Hand Gelopen’. Het bizarre beeld wordt gemaakt door twee stellen, waar in beide situaties één partner duidelijk dwangmatig bezig is met sport.

Het ene stel Gerrit en Ineke, heeft een machtsverhouding die duidelijk uitvalt in het voordeel van de vrouw. Ze claimt last te hebben van haar knieën en daarom haar beenspieren goed te moeten trainen. En om haar lichaam in ‘balans’ te houden traint ze de rest van haar lichaam ook vol overgave, met als resultaat spierballen waar menig man niet aan kan tippen. Ondertussen neemt het sporten zo’n grote rol in dat andere dingen in haar leven duidelijk op de tweede, derde of vierde plek komen. En haar man valt duidelijk in één van die laatste categorieën.

Hoewel het andere stel minder van het beeld spat is hun situatie misschien nog wel triester. Marja geeft in niet mis te verstane bewoordingen aan dat haar man, Hein, eigenlijk alleen maar werkt en sport en slaapt. Als hij  daarna ’s avonds thuis komt na het hardlopen valt er weinig lol meer te beleven. Het is duidelijk waar ze op doelt. Hein erkent dat het een verslaving is, voelt zich er op momenten schuldig over, maar zoals dat gaat met een verslaving verandert er aan het gedrag niks. “Waar houdt dit op jongens”, roept Marja wanhopig uit.

Zonder enige scrupules weten de filmmakers deze conflictueuze relaties van zeer dicht bij in beeld te brengen. Het beeld wat ontstaat is eigenlijk net zo komisch als triest. Eerst schiet je als kijker in de lach maar onmiddellijk daarna realiseer je je de schrijnendheid van de situatie.

Deze film stelt een bredere problematiek aan de kaak, waar niet veel bij wordt stilgestaan: bigorexia, oftewel sportverslaving. Mensen die in een poging zo gezond mogelijk te leven, hun leven naar de knoppen helpen.

Filmisch zit het verhaal ook mooi in elkaar: vrouw staat in de keuken en man komt huis van het werk: “Ik moet wel weer snel weg”, is de welkomstboodschap. Het is een prachtig shot. De ijdelheid, de frustratie en het onbegrip worden goed vastgelegd. De camera had soms wat stiller mogen staan, maar ja, een hardloopwedstrijd vanaf een bagagedrager filmen is niet makkelijk.

En wat ik me tot slot afvraag: hoe hebben de hoofdpersonen gereageerd op deze documentaire? Zouden zij het ooit aan hun vrienden durven laten zien. Of zouden ze er lering uit trekken?

» doxreview 2008

Uit de hand gelopen

Door Demelza Kooij

In deze film worden twee stellen gevolgd. In het ene stel is de vrouw sportverslaafd en in het andere stel de man.

De sportverslaafde vrouw wringt zichzelf op vermakelijke wijze in allerlei bochten om haar gedrag te verantwoorden, zodat ze naar de sportschool kan blijven gaan. De sportverslaafde man, hoewel hij zelf ook spreekt, wordt vooral door zijn nuchtere vrouw als verslaafde neergezet.

Het onderwerp wordt in de eerste minuut al duidelijk. Dit is nodig omdat de verdere aandacht van de kijker nodig is, om het hoofd koel te kunnen houden voor de wijze waarop de film gemonteerd is. De stellen zijn flink door elkaar gesneden en het tempo ligt vrij hoog. Er is lef nodig om dit te doen, echter ontbreekt een moment van bezinning. De nuchtere vrouw van de sportverslaafde man zorgt voor verduidelijking en soms voor wat rust. Ook bij de aftiteling laat de film, de kijker niet ongemoeid. Hier kan de kijker zich namelijk afvragen waarom voor dit einde gekozen is.

De film is inhoudelijk sterk, het verhaal is goed verteld en de cameravrouw heeft haar werk geweldig gedaan. Ondanks het vlotte tempo en het abrupte einde is deze film een gewin. De film laat zien dat ‘gezond’ willen zijn verslavend kan werken, dat dit door kan slaan naar het ‘ongezonde’ en het laat zien dat mensen zichzelf en hun omgeving omwille van de verslaving voor de gek kunnen houden.

» doxreview 2008

Beste Erik komma

Door: Anouk Devens

Wat een geslaagde poging om een onderwerp dat zo belangrijk is om het over te hebben, maar zo moeilijk is om in beeld te brengen toch te weten te pakken. Door de vreemdelingenadvocaat te volgen in zijn werk is deze film erin geslaagd de absurde en vreselijke realiteit van het vreemdelingenbeleid in Nederland aan te kaarten zonder dat de mensen om wie het gaat als zielige slachtoffers neergezet worden. Dit groepje heeft het zichzelf zeker niet makkelijk gemaakt, maar er toch een heel sterk filpmje van weten te maken. Het shot van de archiefkast van bovenaf vond ik goed gevonden en poetisch/esthetisch mooi. Ook het zwemmen was echt super gefilmt. Al had dat er misschien eerder of langer in gemogen. Het was nu zo kort en plotseling dat het een beetje uit de lucht kwam vallen. Hoe je dit oplost weet ik eigenlijk ook niet, want het was wel mooi om te zien en dus waard om erin te houden. Veel kritiek is er eigenlijk niet te bedenken. Ja, ik had graag de twee mannen zonder verblijsvergunning allebei een klein beetje, (bijvoorbeeld van achter of alleen hun handen) in beeld gezien. Om dit bij een van de twee via de spiegel te doen vond ik heel treffend, het schepte echt een afstand. Wel was het jammer dat dit shot niet lekker sneed op het shot van de advocaat van voren. Dit shot had vanaf een andere plek gefilmt moeten worden, maar dit zijn maar details. Beste Erik komma verteld een goed verhaal over de machteloosheid van zowel de mensen zonder papieren als de vreemdelingenadvocaat tegenover een machtige overheid die er op staat een onmenselijk beleid uit te voeren.

» doxreview 2008

Beste Eric komma

Door: Mardjan Abidian

Van de serie heeft deze documentaire het meeste indruk op mij gemaakt. Ik vond het een  glasheldere documentaire die veel gevoel en besef oproept. De rol van de jurist binnen het vreemdelingenrecht brengt een machteloos gevoel naar boven. Prachtig camera werk, de beelden vertellen het grootste deel van het verhaal (in een raamvertelling). Ik miste een gesprek met de jurist buiten zijn werk, waarin hij verteld over zijn gevoelens en zich meer van zijn menselijke kant laat zien. Tegelijkertijd is dit de kracht van de documentaire; de kijker wordt met het zelfde machteloze gevoel achtergelaten.

» doxreview 2008

Beste Erick Komma

Door: Eva-Maria van Esbroek

De verassende documentaire Beste Ercik Komma neemt de kijker mee in de bizarre wereld van de vreemdelingenrechtspraak. Tijdens het kijken van de film bekruipt je een gevoel van machteloosheid: als advocaat kan je niet opboksen tegen het rechtssysteem. De vreemdelingenadvocaat Martijn Strooij, Doordat Beste Erick Komma het verhaal niet vanuit de cliënt laat zien, maar juist vanuit een andere partij, de advocaat die tussen het rechtssysteem en zijn cliënt lijkt te verkeren, maakt de film op een geheel nieuwe wijze duidelijk wat voor trieste problemen de vreemdelingenrechtspraak kan veroorzaken. Als kijker begin je je sterk af te vragen hoe deze rechtspraak in Nederland kan bestaan.

Met betrekking tot deze laatste vraag geeft de bijbehorende website Niet Gewenst! (www.poldox.nl/rechtspraak) wat meer verdieping en uitleg. Door middel van het interview met Joep van Vliet kun je meer inzicht verkrijgen in de Nederlandse vreemdelingenrechtspraak. Maar ook andere informatie die op de site te vinden is, met betrekking tot de film en het onderwerp, zoals het komische en leerzame spel ‘Hoe wordt je een asielzoeker?’ maken zowel de internetsite als de korte documentaire meer dan de moeite waard.

» doxreview 2008

Wetenschapper voelt zich thuis op de Wallen

De Wallen van Hekma

Door: Sanne Scheltena

Een sportief geklede man loopt over de Wallen. Het ene moment zit hij lekker onderuit gezakt op de bank, het volgende moment laat hij zien waar hij woont. De socioloog Gert Hekma geeft de kijker een rondleiding in zijn buurt, de Wallen van Amsterdam. Vanaf zijn dakterras benoemt hij de panden in de omgeving, de oude kerk, Casa Rosso, het pand waar de transgender prostituees zitten en het bejaardenhuis. ‘Dit is een erg leuke buurt, het is een buurt die veel meer biedt dan alleen die seks en drugs,’ vertelt hij enthousiast. Vervolgens maakt hij een wandeling over de Wallen. Tegelijkertijd legt hij uit waarom er zoveel religieuze instanties op de Wallen werkzaam zijn. Seks en religie zijn, volgens hem, onherroepelijk met elkaar verbonden.

Ondanks dat het korte filmpje erg aan de oppervlakte blijft, geeft het een vernieuwende kijk op de wallen. Hekma lijkt zich erg thuis te voelen in zijn woonplaats, waardoor hij de kijker als het ware aan de hand neemt. Zijn enthousiasme en interesse voor de medebewoners in zijn buurt werkt erg aanstekelijk. Daarmee wordt nieuwsgierigheid gewekt naar een meer diepgaand gesprek met Hekma over zijn persoonlijke en wetenschappelijke relatie met de Wallen. Deze korte film zou een mooie trailer kunnen zijn voor een langere film met Hekma in de hoofdrol.

» doxreview 2008

Op eenzame hoogte

Door: Ruben Jacobs

‘Meer dan in enige andere tijd zijn stervenden tegenwoordig gedoemd tot eenzaamheid, terwijl juist bij het afscheid van het leven menselijke solidariteit van niet te onderschatten betekenis is’ Zo beschrijft socioloog Norbert Elias in zijn boek over stervenden in onze tijd. Het schrijnende tekort aan naastenliefde in onze huidige ‘geciviliseerde’ maatschappij. In de documentaire ‘Alleen heen’ lijkt deze analyse tot uiting te komen. Sommige mensen worden tijdens hun begrafenis omringd door een grote hoeveelheid aan naasten. Andere zijn gedoemd moederziel alleen hun weg naar hiernamaals af te leggen.

In ‘Alleen heen’ wordt op zeer integere en bijna poëtische manier dit tekort in beeld gebracht. Gedurende de documentaire wordt door het oog van de sociale dienst en de ‘dichter van dienst’ de begrafenis van een man zonder nabestaanden gefilmd. De manier waarop sommige mensen in de nadagen van hun leven bijna volledig geïsoleerd kunnen leven wordt daarnaast mooi geïllustreerd aan de hand van gesprekken met de buren van de desbetreffende man. Ook het in beeld brengen van de begrafenis an sich, levert cinematografisch gezien tegelijkertijd  een prachtig als schrijnend beeld op.

Toch lijkt het de documentaire op sommige punten te ontbreken aan een rustpunt. Het onderwerp zelf en de daarbij komende visuele confrontatie vragen veel van de kijker. Het biedt deze te weinig mogelijkheid tot reflectie. Daar komt bij dat de keuze voor het volgen van verschillende betrokkenen soms iets te veel aandacht vraagt. Waardoor de essentie van de premisse soms uit zicht raakt. Desondanks kan deze documentaire als zeer geslaagd worden beschouwd. Het snijdt een zeer belangrijke problematiek in onze huidige tijd aan, het laat vraagtekens achter en  biedt mogelijkheid tot discussie. Kortom, een documentaire met veel potentie.

» doxreview 2008

Alleen Heen in een mooi huis met leuke spulletjes…

Door: Lisanne Oonk

Stel je voor, je verlaat deze aarde moederziel alleen en vervolgens worden je laatste losgeld uit je broekzakken gehaald door wildvreemden. De korte film ‘Aleen heen’maakt de kijker onderdeel van de uitvaart van meneer Vroom, een 82-jarige eenzame man. De enige personen die op zijn begrafenis aanwezig waren, waren de dichter Frank Starik en een paar mannen van de sociale.

Sinds een aantal jaren bestaat in Amsterdam de ‘Poule des Doods’. Een groep dichters, waaronder Starik en Neeltje Maria Min, die speciaal gedichten schrijft voor dit soort mensen die geen nabestaanden meer hebben. In deze poëtische documentaire komen flarden van het gedicht “Mooi huis met leuke spulletjes”, dat tijdens de plechtigheid van meneer Vroom werd voorgedragen, naar voren.

Maar voor de begrafenis begint, volgen we twee mannen van de sociale dienst als zij het huis van de overleden meneer Vroom binnengaan. Deze bijzondere scène geeft mij als kijker een dubbel gevoel. De  sfeer is in het begin onwerkelijk omdat je beseft hoe bijzonder het is om op zo’n intieme wijze in het leven van een vreemde te mogen kijken. De camera voert de kijker langs alle persoonlijke spulletjes van meneer Vroom. Ondanks mijn nieuwsgierigheid voel ik me een indringer van iemands privéleven.

Dit fragiele moment valt echter snel uit elkaar wanneer de ene man tegen de ander zegt: “Deze stoel kan ook nog wel wat opbrengen”. In de zaal wordt er gelachen, maar enkel omdat niemand weet hoe anders te reageren.  Broekzakken worden door de mannen leeggehaald, briefjes geld eruit verzameld en alles wat nog enige waarde heeft wordt schaamteloos gekeurd. “Je kan maar beter goed zoeken, want laatst wilden we bijna vertrekken maar keek ik nog snel in de zakken van een jas. En ja hoor, 50.000 euro!” Mijn nieuwsgierigheid slaat om in verbijstering en het blijkt dat intimiteit en gevoelloosheid dichter bij elkaar staan dan gedacht.

Toch leren we meneer Vroom tijdens de film niet echt kennen. De hele film blijft vrij afstandelijk en onpersoonlijk. En vind ik jammer, want dat zou dit contrast nog beter kunnen onderstrepen.

Een ander punt van kritiek is dat de film op twee verhaallijnen wankelt. Zowel dichter Frank Starik als de twee mannen van de sociale dienst worden gevolgd. Hierdoor gaat het verhaal niet genoeg de diepte in. Toch begrijp ik de keuze om beiden in dit verhaal te betrekken. Door Frank Starik, die als enige echt emotioneel betrokken lijkt te zijn bij de heer Vroom, te volgen, hebben de makers wel degelijk een poging gedaan om de heer Vroom het karakter te geven, dat bij de kijker emotionele betrokkenheid oproept. Toch had ik graag meer diepgang willen zien in de verhaallijnen van zowel Frank Starik als meneer Vroom, zodat het eerder genoemde contrast, dat deze film siert, nog groter wordt.

Het huis vol met mooie spulletjes en het gedicht over het huis zijn onze enige aanknopingspunten om meneer Vroom te leren kennen. Door de brute onteigening van al zijn spullen door de sociale dienst, verliest meneer Vroom tegelijkertijd de allerlaatste restjes van zijn persoonlijkheid.  Dit verhaal dat op symbolische en poëtische wijze wordt verteld, doet de kijker beseffen wat eenzaamheid werkelijk is…